मानसिक आजार हा कलंक नव्हे, आजारच! समाजाच्या उपेक्षेमुळे मनोरुग्णांची व्यथा अधिक गडद – सामाजिक समीक्षक रोहिणीताई भोसले यांचे परखड मत

​विशेष प्रतिनिधी ११ जून २०२६

​पुणे/पिंपरी-चिंचवड: “आजच्या २१ व्या शतकात आपण विज्ञानाच्या गप्पा मारतो, मात्र मानसिक आरोग्याचा विषय निघाला की समाज आजही चाकोरीबाहेरचा विचार करायला तयार होत नाही. एखाद्याला शारीरिक आजार झाला तर समाज सहानुभूती दाखवतो, पण मानसिक आजार झाला की त्याला थेट ‘वेडा’ ठरवून मोकळा होतो.

मानसिक आजार हा कोणताही कलंक नसून तो इतर आजारांसारखाच एक आजार आहे. समाजाच्या याच उपेक्षेमुळे आज अनेक मनोरुग्णांची व्यथा अधिक गडद आणि वेदनादायी बनत चालली आहे,” असे परखड मत प्रसिद्ध सामाजिक समीक्षक रोहिणीताई भोसले यांनी व्यक्त केले.​एका विशेष कार्यक्रमात ‘मानसिक आजार आणि सामाजिक मानसिकता’ या विषयावर बोलताना त्यांनी समाजाच्या दुटप्पी भूमिकेवर कडक शब्दांत ताशेरे ओढले.​

“लोक काय म्हणतील?” या भीतीपोटी रुग्णांचा बळी​

आपल्या संभाषणात पुढे बोलताना रोहिणीताई भोसले म्हणाल्या की, “अनेक घरांमध्ये एखाद्या व्यक्तीला नैराश्य (Depression) किंवा तीव्र मानसिक तणाव असेल, तर घरचे लोक मानसोपचारतज्ज्ञांकडे जाणे टाळतात. ‘लोक काय म्हणतील?’, ‘लग्नात अडथळे येतील’, ‘समाजात नाचक्की होईल’ या काल्पनिक भीतीपोटी आजार लपवला जातो. हा आजार लपवणे म्हणजेच त्या रुग्णाला हळूहळू मृत्यूच्या दारात ढकलण्यासारखे आहे. वेळेवर उपचार न मिळाल्याने अनेक तरुण आणि सुशिक्षित लोक आत्महत्येसारखे टोकाचे पाऊल उचलत आहेत, ही अत्यंत चिंताजनक बाब आहे.”​

अंधश्रद्धा आणि टोमणे हेच रुग्णांचे खरे शत्रू!​”

आजही समाजात मानसिक आजाराला भूतबाधा, करणी किंवा देवाचा कोप मानण्याची अंधश्रद्धा जिवंत आहे. रुग्णाला डॉक्टरकडे नेण्याऐवजी मांत्रिक-तांत्रिक किंवा देवऋषांकडे नेऊन त्याचा छळ केला जातो,” अशी खंत त्यांनी व्यक्त केली. तसेच, घरातही अशा रुग्णांना “हा नाटके करतोय” किंवा “याच्या अंगी आळस भरलाय” असे टोमणे मारून मानसिकदृष्ट्या खचवले जाते. रुग्णाला औषधांपेक्षा जास्त जवळच्या माणसांच्या आधाराची गरज असते, हे समाज कधी शिकणार? असा सवालही रोहिणीताईंनी उपस्थित केला.​

रोहिणीताई भोसले यांनी मांडलेले कडक मुद्दे:

​दुटप्पीपणा बंद करा: शरीराच्या इतर अवयवांप्रमाणे मेंदूही आजारी पडू शकतो, हे मान्य करायला समाजाने शिकले पाहिजे.​मानसोपचार म्हणजे वेडेपण नव्हे: समुपदेशन (Counseling) किंवा मानसोपचारतज्ज्ञांचा सल्ला घेणे ही काळाची गरज आहे, ती फॅशन किंवा वेडेपणाची लक्षणे नाहीत.​संवाद साधा, उपहास नको: तुमच्या घरात किंवा मित्रपरिवारात कोणी शांत किंवा एकलकोंडा होत असेल, तर त्याची थट्टा उडवण्याऐवजी त्याच्याशी संवाद साधा.

​बदल घडवण्याचे आवाहन​

संवादाचा शेवटी रोहिणीताई भोसले यांनी समाजाला थेट आवाहन केले की, “मनोरुग्णांना वाळीत टाकू नका, त्यांना तुमच्या सहानुभूतीची आणि प्रेमाची गरज आहे. जोपर्यंत आपण मानसिक आरोग्याभोवती असलेला ‘कलंक’ हा शब्द पुसून टाकत नाही, तोपर्यंत एक सुदृढ समाज निर्माण होऊ शकत नाही. समाजाने आपली दृष्टी बदलावी, तरच या रुग्णांच्या जीवनातील अंधार दूर होईल.”